Strona główna Ciekawostki Przełaj od środka. Pozycja, przyczepność i cena błędu
Ciekawostki

Przełaj od środka. Pozycja, przyczepność i cena błędu

Strata na piasku często zaczyna się przed piaskiem, a przewaga po zmianie roweru może ujawnić się dopiero za następnym podbiegiem. W przełaju trudno oddzielić technikę od taktyki, ponieważ sposób pokonania odcinka zależy także od miejsca w grupie i zachowania przeciwników. O wyniku decyduje również to, ile wysiłku trzeba przeznaczyć na naprawianie wcześniejszych strat, zanim będzie można ponownie zaatakować

Koksijde- Pim Ronhaar
Spis treści
  1. Objazd ustala miejsca, w których warto walczyć
  2. Start i wysiłek, który trzeba później powtarzać
  3. Różnice powstają wewnątrz sektorów
  4. Boks rozdziela przeciwników, zanim rozdzieli ich tempo
  5. Nota o opracowaniu

Kolarz jadący kilka pozycji za liderem niekoniecznie pokonuje tę samą trasę w porównywalnych warunkach. Wjeżdża w zakręt z inną prędkością, hamuje wcześniej, czeka na zwolnienie koleiny i rozpędza rower tam, gdzie czołówka zachowała ciągłość jazdy. Na ekranie pojawia się różnica kilku sekund, ale jej źródłem może być cała sekwencja wymuszonych zwolnień. Zawodnik nadrabia wtedy wysiłkiem to, co poprzedzający go rywal uzyskał dzięki dogodniejszej pozycji.

Odbudowanie kontaktu nie zawsze przywraca wcześniejszą równowagę. Doganiający może wejść w następny sektor po mocnym przyspieszeniu, bez chwili uspokojenia oddechu i z ograniczonym wyborem toru. Kolejna utrata prędkości ponownie wymusza pogoń, mimo że różnica poziomu sportowego pozostaje niewielka. W takiej sytuacji o narastającej stracie współdecyduje układ jazdy, w którym jeden zawodnik ustala rytm, a drugi stale na niego reaguje.

Objazd ustala miejsca, w których warto walczyć

Rozpoznanie trasy pozwala określić, gdzie pozycja daje korzyść wykraczającą poza samo wyprzedzenie. Przed podjazdem z jedną użyteczną linią miejsce może zapewnić możliwość utrzymania trakcji i przejechania całego sektora. Przed szerokim odcinkiem różnica bywa mniej trwała, bo przeciwnik nadal ma przestrzeń do odpowiedzi. Zawodnik powinien znać również wariant awaryjny, dostępny wtedy, gdy najlepszy tor zostanie zajęty lub zablokowany.

Istotny jest cały przejazd od hamowania do ponownego obciążenia napędu. Późne rozpoczęcie skrętu i ciasny tor na wyjściu mogą opóźnić pedałowanie, nawet jeżeli sam najazd wygląda agresywnie. Szerszy wariant kosztuje dystans, ale może pozwolić wcześniej wyprostować rower i wykorzystać przyczepność do przyspieszenia. Wybór trzeba oceniać razem z odcinkiem za zakrętem, szczególnie jeżeli prowadzi on bezpośrednio pod górę.

Objazd trasy przełajowej
Watersley-przygotowania do startu

Opony pracują w tym samym układzie zależności. Niewielka przewaga toczenia ma ograniczoną wartość, jeżeli zestaw wymaga wcześniejszego hamowania albo nie pozwala skutecznie przyspieszyć na śliskim wyjściu. Bieżnik, który daje pewniejsze prowadzenie, może ułatwić utrzymanie własnego tempa także wtedy, kiedy zawodnik popełnia drobne błędy pod zmęczeniem. W przełaju użyteczność ogumienia obejmuje zatem również powtarzalność przejazdu.

Ciśnienie wpływa na podatność opony, jej boczne podparcie i margines do dobicia. Obniżenie może poprawić kontakt z nierównym podłożem, lecz nadmierna deformacja zmusza do korygowania kierunku albo ostrożniejszego pokonywania zakrętów. Różnica między szytką a zestawem bezdętkowym, konstrukcja osnowy i obręcz sprawiają, że ta sama wartość na manometrze nie oznacza takich samych właściwości. Próba porównawcza ma sens dopiero wtedy, gdy wiadomo, co i w jakich warunkach zmieniono.

W terenowym teście More Speed, Less Power z 2023 roku zmniejszenie ciśnienia z około 1,72 do 1,38 bara obniżało oszacowane straty toczenia o około 6 W przy 24,1 km/h. Dotyczyło to konkretnego zestawu przełajowych opon 33 mm z wkładkami. Własny test autora pokazuje możliwą skalę różnicy, ale nie mierzy przewagi na całym wyścigowym okrążeniu. Nie pozwala również przenieść tego ustawienia na inną masę zawodnika, osnowę czy nawierzchnię.

Terenowe próby Jalapeño Cycling dały przeciwny kierunek wyniku, ponieważ wyższe z dwóch badanych ciśnień zapewniało większą prędkość na asfalcie i ubitej trawie. Nie porównywano jednak tych samych zestawów ani tą samą metodą, a próby nie obejmowały zakrętów i przyspieszeń. Zestawienie tych rezultatów wyjaśnia, dlaczego decyzję podejmuje się po objeździe na własnym sprzęcie. Dobór nie kończy się na wskazaniu najniższego ciśnienia, przy którym opona jeszcze utrzymuje powietrze.

Rozpoznanie i rozgrzewka mają przy tym osobne zadania. Pierwsze dostarcza informacji o trasie i sprzęcie, druga przygotowuje do wysiłku, który po starcie szybko osiąga dużą intensywność. W laboratoryjnym badaniu piętnastu kolarzy rozgrzewka zawierająca krótkie sprinty poprawiała moc w pierwszych trzech minutach dwudziestominutowej próby, ale nie wynik całego wysiłku. Nie badano przełaju, jednak rozróżnienie jest istotne dla konkurencji, w której początkowe przyspieszenie decyduje również o późniejszej swobodzie jazdy.

Nadmierne objeżdżanie dokłada wysiłek, niekoniecznie proporcjonalny do ilości nowych informacji. Adam Myerson oddziela poznanie pętli, sprawdzenie jej fragmentów w tempie wyścigowym i końcowe przygotowanie fizyczne. Pozostaje jeszcze oczekiwanie na start oraz konieczność zachowania efektu rozgrzewki. W chłodzie dobrze wykonana praca na trenażerze nie zwalnia z pilnowania tego, co dzieje się przez następne kilkanaście minut.

Start i wysiłek, który trzeba później powtarzać

Znaczenie ustawienia zależy od pierwszego rzeczywistego ograniczenia przepustowości. Może nim być zakręt, ale równie dobrze wejście w piasek, stromy podjazd lub sekcja z jedną przejezdną koleiną. Dłuższy szeroki dojazd pozostawia więcej możliwości awansu, natomiast krótki odcinek do zwężenia zwiększa wartość sprawnego ruszenia, wpięcia i doboru przełożenia. Błąd w tych czynnościach kosztuje nie tylko początkowe metry, ale również miejsce w dalszej sekwencji.

Z głębi stawki zawodnik ponosi koszty decyzji poprzedzających go kolarzy. Zwolnienie przed piaskiem odbiera rozpęd, a zatrzymanie na podjeździe może wymusić bieg także tam, gdzie samemu dałoby się przejechać. Powrót do tempa wymaga dodatkowego przyspieszenia, czasem połączonego z wyprzedzaniem poza ubitym torem. Ten sam sektor staje się więc innym zadaniem zależnie od kolejności wjazdu.

Tabor 2024 Elita kobiet
Tabor 2024 Elita kobiet

Analiza Bossiego i współautorów obejmująca MŚ z lat 2012 do 2016 pokazuje stopniowe stabilizowanie kolejności. W wyścigu mężczyzn w Hoogerheide w 2014 roku mediana bezwzględnej zmiany pozycji wynosiła trzy miejsca między pierwszą i drugą rundą, a między siódmą i ósmą już pół miejsca. W 2016 roku w analogicznych porównaniach spadała z dwóch miejsc do zera. To zapis zmian między końcami okrążeń, bez wszystkich manewrów po drodze, ale dobrze dokumentuje malejącą skalę przetasowań. Nie wyznacza natomiast stałej straty przypisanej dalszemu rzędowi startowemu.

Wyprzedzanie trzeba zatem planować pod dalszą jazdę. Przesunięcie o jedno miejsce przed długim sektorem z jednym torem może dać większą korzyść niż minięcie kilku osób przed fragmentem, na którym grupa ponownie się połączy. Z kolei długa próba jazdy bokiem po miękkiej nawierzchni może pochłonąć dużo wysiłku i skończyć się powrotem za to samo koło. Wartość manewru ujawnia się dopiero wtedy, gdy wywalczona pozycja umożliwia utrzymanie korzystniejszego rytmu.

Benidorm w styczniu 2025 roku pokazał, że dalszy rząd nie musi oznaczać konieczności odzyskania wszystkiego od razu. Wout van Aert startował z czwartej linii i do czołówki dotarł po nieco ponad piętnastu minutach. Awans trwał znaczną część wyścigu, a układ rywalizacji pozwolił mu odbudować kontakt. Nie znamy dodatkowego wydatku energetycznego tej pogoni, dlatego nie da się uczciwie przesądzić, ile kosztowała go w końcowym rozrachunku.

Wydolnościowej ceny odrabiania nie opisuje sama moc maksymalna. W małym badaniu Ouvrarda i współautorów, przedstawionym na konferencji Science & Cycling w 2015 roku, w sześcioosobowej grupie U23 wynik przełaju wiązał się z mocą czterominutową i dwudziestominutową. Nie wykazano takiej zależności dla prób trwających jedną, pięć i trzydzieści sekund. Liczebność grupy nie pozwala uogólniać tych wyników, ale jest to użyteczny kontekst dla wyścigu wymagającego odtwarzania intensywnych przyspieszeń przez kolejne rundy.

Hoogerheide
Hoogerheide

Zawodnik musi nie tylko uzyskać wysoką pozycję, ale również utrzymać zdolność do dalszej skutecznej jazdy. Myerson zwraca uwagę na sytuację, w której wyjątkowo dobry start wprowadza kolarza do zbyt mocnej grupy. Próba bezwarunkowego utrzymania jej tempa może później kosztować utratę płynności i kolejne miejsca. Opłacalność wysiłku otwierającego zależy również od tego, czy po jego zakończeniu pozostaje możliwość wykonywania następnych zadań technicznych.

Różnice powstają wewnątrz sektorów

Czas okrążenia informuje o skutku, lecz dopiero podział na sektory pozwala zobaczyć miejsce powstania przewagi. W analizie De Bocka, pokazanej na przykładzie Ronse 2019, większy rozrzut czasów pojawiał się na podbiegach, w technicznym błocie i na śliskich trawersach niż na utwardzonym starcie oraz finiszu. Była to analiza przypadku przedstawiona w materiałach konferencyjnych. Jej wartość polega na wskazaniu odcinków silniej różnicujących przejazdy, a nie na ustanowieniu jednej hierarchii dla wszystkich tras.

Na trudnym fragmencie sama prędkość w środku sektora może być myląca. Do wyniku należą również najazd, ewentualne zejście, ponowne wsiadanie i odzyskanie tempa. Zawodnik, który dojechał najdalej w siodle, może ostatecznie stracić więcej niż rywal rozpoczynający bieg wcześniej. Decyduje między innymi to, czy przejście nastąpiło jeszcze w ruchu, czy dopiero po zatrzymaniu i utracie dogodnej pozycji.

Praca De Bocka i Verstockta opublikowana w „Sensors” w 2021 roku pokazuje, jak łączyć analizę trajektorii z rozpoznaniem jazdy i biegu. W przykładzie z piasku błąd techniczny jednej zawodniczki ujawniał się w wyraźnym odejściu od torów pozostałych. To narzędzie pozwalające badać przyczyny różnic, a nie gotowy pomiar przewagi jazdy nad biegiem. Dla oceny taktyki istotne jest właśnie połączenie czasu z informacją, co zawodnik zrobił na danym odcinku.

Zonhoven
Zonhoven

Na piasku znaczenie ma prędkość wejścia oraz możliwość utrzymania wybranego toru. Krótsza linia może prowadzić przez głębsze podłoże, podczas gdy dłuższy wariant daje twardszy pas. Jazda za kimś ogranicza swobodę wykorzystania obu rozwiązań, szczególnie kiedy poprzedzający zawodnik nagle zwalnia. Walka przed sektorem jest więc także walką o możliwość wykonania wcześniej przygotowanego przejazdu.

Bieg nie stanowi przy tym odpoczynku od wysiłku kolarskiego. W badaniach lokomocji jego koszt energetyczny na piasku był około 1,6 raza większy niż na twardej nawierzchni przy tej samej prędkości, choć nie obejmowały one niesienia roweru ani porównania z jazdą. Na trasie dochodzą jeszcze przejścia i ponowne rozpoczęcie pedałowania. Zera zarejestrowane w tym czasie przez miernik w korbie nie opisują rzeczywistego obciążenia zawodnika.

W błocie możliwość wykorzystania mocy zależy od zachowania przyczepności. Mocne obciążenie napędu na śliskim wyjściu może skończyć się buksowaniem i korektą toru, podczas gdy przyspieszenie przygotowane jeszcze na stabilnym podłożu zapewni potrzebny rozpęd. Płynny przejazd nie oznacza stałej mocy. Wymaga rozpoznania krótkich miejsc, w których wysiłek da się skutecznie zamienić w prędkość.

Deski tworzą podobną okazję taktyczną przez różnicę w możliwości natychmiastowej odpowiedzi. W Pontevedrze podczas ME 2024 Thibau Nys na ostatniej rundzie przeskoczył przeszkody, a Felipe Orts pokonał je po zejściu z roweru. Relacja zespołu Nysa wskazuje tę sekwencję jako moment powstania zwycięskiej luki. Korzyść ujawniła się w kontynuacji jazdy, kiedy przeciwnik kończył przejście do ponownego pedałowania.

Nie oznacza to stałej przewagi przeskoku na każdym najazdzie. Mała prędkość, tłok albo konieczność korekty toru mogą ograniczyć zysk, a bieg pozostaje pełnoprawnym rozwiązaniem wyścigowym. Oceniać trzeba przede wszystkim powtarzalność pod zmęczeniem i sytuację na wyjściu. Pojedyncza najlepsza próba nie mówi, ile będzie kosztować wykonanie tej samej techniki przez wszystkie rundy.

Boks rozdziela przeciwników, zanim rozdzieli ich tempo

Koszt wymiany rozpoczyna się przed stanowiskiem mechanika i kończy po odzyskaniu prędkości. Obejmuje różnicę między przejazdem aleją a głównym torem, zwolnienie, bieg, wsiadanie i rozpędzenie. Do tego dochodzi pozycja po powrocie na trasę. Nawet dobrze wykonana operacja może wymusić dodatkowy wysiłek, jeżeli zawodnik straci dostęp do własnej linii przed następnym sektorem.

Potencjalny zysk wynika ze stanu sprzętu oraz tego, co pozostało do przejechania. Lepkie błoto może ograniczać prześwity, pracę napędu i swobodę obracania kół, a dodatkowa masa obciąża także na odcinkach pieszych. Wymiana może ponadto zapewnić ogumienie lepiej odpowiadające zmienionym warunkom. W każdym z tych przypadków inne są zarówno przyczyna decyzji, jak i miejsce pojawienia się korzyści.

Koksijde
Koksijde

Na Koppenbergu w 2024 roku Lars van der Haar zaatakował na trzeciej rundzie od końca, kiedy rywale zmieniali rowery. Wykorzystał ograniczoną możliwość reakcji przeciwników, zanim mogli ponownie rozpocząć jazdę pełnym tempem. Taki moment może być korzystniejszy niż atak na szerokim odcinku, gdzie wszyscy mają podobną swobodę odpowiedzi. Zysk zależy następnie od tego, czy luka utrzyma się za kolejnymi przeszkodami.

Trzy lata wcześniej, podczas ME na Col du VAM, Holender sam poniósł konsekwencje podobnej sytuacji. Zmienił rower na czwartej z dziesięciu rund, a Quinten Hermans wykorzystał wolny przejazd przez niewygodnie poprowadzony boks do odjazdu. Van der Haar dogonił go dopiero na początku dziewiątej rundy. Oficjalny protokół przypisuje Holendrowi najszybsze okrążenie wyścigu wynoszące 5 minut i 59 sekund oraz zwycięstwo z przewagą 25 sekund.

Ta sekwencja pokazuje różnicę między odzyskaniem sprawnego sprzętu a odzyskaniem kontroli nad wyścigiem. Wymiana wymusiła długą pogoń, po której potrzebne było jeszcze rozstrzygające przyspieszenie. Najszybsza runda dokumentuje zdolność Van der Haara do wysokiego tempa, ale nie pozwala wydzielić czasu straconego w samej alei. Końcowe zwycięstwo również nie dowodzi, że wcześniejsza decyzja była optymalna.

Inny bilans stworzyły dwa defekty Mathieu van der Poela w Maasmechelen 24 stycznia 2026 roku. Po pierwszym przebiciu Holender dotarł do wymiany na piątej pozycji, 20 sekund za Tiborem del Grosso. Na początku szóstej rundy był już z pościgiem tracącym około pięciu sekund, a niedługo później doszło do połączenia czołówki. Odbudował kontakt, lecz musiał następnie ponownie przygotować odjazd.

Po kolejnym ataku uzyskał 12 sekund przewagi, którą drugi defekt i następna wymiana zmniejszyły do czterech. Strata ośmiu sekund zapasu nie jest kosztem standardowej zmiany roweru, ponieważ obejmuje również konsekwencje przebicia i tempo rywali. Pokazuje jednak, jak szybko prowadzący może utracić margines pozwalający spokojniej dobierać tor. Van der Poel musiał od razu przyspieszyć, żeby nie dopuścić do ponownego połączenia.

Częstotliwość wymian ogranicza również obieg sprzętu. Calvin Jones z Park Tool opisywał podczas mistrzostw USA w 2013 roku skrócenie dostępnego czasu przygotowania roweru z około 7 minut i 50 sekund przy zmianie raz na rundę do 3 minut i 50 sekund przy zmianach co pół okrążenia. W tym czasie trzeba było odzyskać maszynę, dotrzeć do mycia, odczekać kolejkę i ponownie przygotować rower. Zaplecze mogło więc ograniczać plan zawodnika niezależnie od sprawności samego przekazania.

W końcówce coraz większe znaczenie ma położenie miejsca ataku względem ostatnich sektorów. Niewielka luka przed fragmentem bez możliwości wyprzedzenia może dawać więcej niż większy odstęp przed szerokim dojazdem do mety. Podobnie wymiana roweru nabiera innego sensu, gdy pozostał jeden trudny odcinek, a innego przy kilku kolejnych rundach. Zawodnik musi oceniać również to, czy przeciwnik zdoła wykorzystać chwilową utratę kontaktu.

Oglądając przełaj, warto więc śledzić nie tylko różnicę na linii pomiaru, ale również warunki, w których została uzyskana. Kto wjechał pierwszy w piasek, kto musiał zejść po zatrzymaniu i kto po boksie wrócił za wolniejsze koło, ten może za chwilę znaleźć się w zupełnie innej sytuacji. W tych sekwencjach ujawnia się taktyczna wartość techniki, a także wysiłek, którego sam wynik okrążenia nie potrafi wyjaśnić.

Lars Van Der Haar Foto: DAVID STOCKMAN

Nota o opracowaniu

Powyższy tekst powstał na podstawie analizy publikacji naukowych, opracowań dotyczących przebiegu rywalizacji oraz udokumentowanych sytuacji wyścigowych. Badania rozkładu tempa, zmian pozycji i pokonywania sektorów zestawiono z terenowymi testami ogumienia oraz doświadczeniami zawodników, trenerów i mechaników.

Przywołane liczby pochodzą ze wskazanych badań, testów i relacji, natomiast wnioski taktyczne są autorską interpretacją tych materiałów. Tam, gdzie dostępne dane nie pozwalają wyznaczyć jednoznacznej przewagi czasowej, opisano mechanizm decyzji i jego ograniczenia, bez przypisywania mu niepotwierdzonych zysków w sekundach.